WPC 5͂X+<Fkjqk}V/t Ru !0-VVf T8 +Hܘ V:ܔ$%ֱ< aGxܨyhágCjZ^,+tokǶ8 aeZ-&[H(.NvJ_ăʃW~#]QN$Cw{oW2D޶ck:N!& )Y(\1kOS9S#$) 72UOѲ_sy^MRVZ ڣ}dA9ٸixHW_3{oiPΤ,ߗF fBz*_ &7Ň3H4F~<%&xX6VnF䠋v#ya4 3!PfM }C4Kv1m)5%9ɞ%r3`n2WGtZ# UcR %I 00OF U< UH> U>? U*} h h h w 4  " 0Lffahh 0||||ECfEaGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGf[a]]]]]]]]] 0CDqqqqqqqqqq BHP DeskJet 720C v10.3HPFDJC140(0(0(9 Z :Times New Roman StandaardX($NLUS.,,,..        TRW`6&A43'6&A43'T XC:\OFFICE\WPWIN\MODEL\WPWP60NL.WPT\  `$Times NewRoman,19Z&Arial Standaard,rAZ&Arial Standaard%2A`ArialEE],03|x  M)NLUS.,,,..         X  _0  0a&"&"#XX@ aa&"a&"#(Lyceum_Sancta_ԀMariaHaarlem,opdrachten_Archeon_,versie02:pre:b/jrom:h/tme)####XEX##($3M$ !NLUS.,,,..        TRW\6&A43'6&A43'T X  |TABEL A0.Normal S =jXXXQ\  `$Times NewRomanQ TABEL BTABEL D6b$Vierkant0  d !NLUS.,,,..        TRW\6&A43'6&A43'T X   XXXX@ii abXXOPDRACHTENARCHEON_ #XXb\#Ԉ  zonderafbeeldingen,versie2#XEXXX+#XXXXEInhet_Archeon_Ԁkunjeopdrieafdelingenietstewetenkomenovervijftijdperken.Kijk ( maarnaarhetschemahieronder.Julliemakenoverdezetijdperkenopdrachteningroepjesvan4.Demeesteantwoordenkunjevindendoorgoedrondtekijkenofdebewonersvanhet_archeon_Ԁteraadplegen.Maarjemoetsomsookjeboekgebruiken.Hetmateriaalleverenjullieinbijjegeschiedenisdocent.@ aHeelveelsucceseneenleukedagtoegewenst!@SSaDesectiegeschiedenis̐__*wYddd Xdd Xdd X&"&"w,Fdd ,dd +   `  AFDELING '`  'TIJDPERK '`  'prehistorie 'L '1detijdvanjagers/verzamelaars(v;;rdelandbouwrevolutie) 'L ' 'p '2detijdvandeeersteboeren(ndelandbouwrevolutie) 'p 'Romeinen '\ '3hetromeinserijk '\ 'Middeleeuwen ' '4demiddeleeuwenv;;rhetontstaanvansteden ' ' 'l '5demiddeleeuwennhetontstaanvansteden"l  " NAMEN:0 9 10 9 &"9 &"0  &" &"0 &" &"0&"&"0q&"&"0Iq&"q&"0!I&"I&"2|!&"!&" 0  0a&"&"09 a&"a&"30 9 &"9 &"0  &" &"0 &" &"0&"&"0q&"&"0Iq&"q&"0!I&"I&"4 p!&"!&" KLAS:  d    0  0XX@ "aDEPREHISTORIE#XX0 #Ԉ  @aVANJAGERS/VERZAMELAARSNAARBOEREN:EENREVOLUTIE?  ( #XERXXX#XXXXER Indeprehistoriezijnmensenovergegaanvanjagenenverzamelennaarland l bouw.Ditheefthethelelevenzoveranderd,datdezeovergangweleenrevolutiewordtgenoemd.Waaraankunjeziendathetlevendoordielandbouwrevolutieveranderdis?Enwelkedingenzijnhetzelfdegebleven?Datgaanjullieuitzoekenopdeafdelingprehistorie. @k k a #XERXXXL #XXXXER@@k k a VRAGENOVERDEEERSTEBOEREN  T  @IIaBedenkeerstwaardewoningenvandeeersteboerenstaanengadaarheen  H  1Woningen vandeeersteboeren ( Gaeenwoningvaneenboerenfamiliebinnen_a_ԀWatisongeveerdeoppervlakte?AY) xdEgA h _b_ԀVanwelkmaterialenisdewoninggemaakt?AY) xdE&"A '"   2Kleding vandeeersteboeren#XERXXX&#XXXXER "#" Beschrijfdekledingvandeeersteboeren.Vanwelkmateriaalishetgemaakt?AY) xdE&A#XERXXX#XXXXER &>"&  3Voedsel vandeeersteboeren#XERXXX#XXXXER '9#( _a_ԀWatatendeboeren(bekijkgoedwatjeaanetenindewoningenkuntvindenen/ofvraaghetaandebewoners).AY) xdEx,A y,'- AY) xdE_.A `.)0  4Beroepen vandeeersteboeren#XERXXXV#XXXXER [/*2 Warenerveelverschillendeberoepen?Zoja,schrijferdanenkeleop.AY) xdE_A `  5Samenleven bijdeeersteboeren#XERXXX#XXXXER [ Ganahoeveelmensenongeveermetelkaarsamenleefdenineennederzetting.AY) xdE A  w   6Techniek bijdeeersteboeren#XERXXX0#XXXXER  r  _Schrijf_Ԁeenaantalvoorwerpenopwaaraanjekuntzienwelketechniekendeboerenbeheersten.(Denkookaanhetgrafdatjeopdezeafdelingkuntvindenenlegietsuitoverdetechniekdienodigwasomzongraftemaken)AY) xdEA  AY) xdEA  ̐ 7Geloof vandeeersteboeren#XERXXXP#XXXXER  _a_ԀHaddendeboerenngodofmeergoden?AY) xdE7A 8 _b_ԀBedenkwelkegod/godenzewaarschijnlijkaanbaden.AY) xdEA [ #XERXXX}#XXXXER VRAGENOVERJAGERSENVERZAMELAARS  B"  Bedenkeerst_welke_Ԁwoningenvandejagers/verzamelaarszijnengadaarheen  6#  1Woningen vanjagers/verzamelaars !% _Ga_Ԁeenwoningvaneenjager/verzamelaarbinnenaWatisongeveerdeoppervlakte?AY) xdEU&A V&!* bVanwelkematerialenisdewoninggemaakt?AY) xdE*A *y%/  2Kleding vanjagers/verzamelaars .D*5 Beschrijfdekledingvaneenjager/verzamelaar.Vanwelkmateriaalishetgemaakt? /8+6 Ї#XERXXX$#XXXXERAY) xdEA  AY) xdEnA o  3Voedsel vanjagers/verzamelaars#XERXXXc#XXXXER j aWatatenjagers/verzamelaars?(bekijkgoedwatjeaanetenindewoningenkuntvindenen/ofvraaghetaandebewoners_)_.AY) xdE A  r  AY) xdEA Y   4Beroepen vanjagers/verzamelaars#XERXXX|#XXXXER T  Warenerveelverschillendeberoepen?Zoja,schrijferdanenkeleop.AY) xdEA    5Samenleven bijjagers/verzamelaars#XERXXXF #XXXXER  Ganahoeveelmensenongeveermetelkaarineennederzettingsamenleefden.AY) xdEbA c Ѐ 6Techniek bijjagers/verzamelaars#XERXXXh!#XXXXER ^ Schrijfeenaantalvoorwerpenopwaaraanjekuntzienwelketechniekendejagersbeheersten.AY) xdEA f! AY) xdEA M$  7Geloof vanjagers/verzamelaars#XERXXX"#XXXXER  H& aHaddendejagers/verzamelaarseengodofmeergoden?AY) xdE$A $ * _b_ԀZoekdesteenvandesjamaanop(nr.6opdeplattegrond).Bedenkwelkegodofgodenzewaarschijnlijkaanbaden.#XERXXX$#XXXXERAY) xdEF)A G)$0 AY) xdE-+A .+&3 #XERXXX%#XXXXER @ aSAMENVATTINGSOPDRACHT  -y(6 Ganunogeensnaopwelkgebiediserveelveranderdenwaaruitdieveranderingenbestonden?Vergelijkdaarvooreerstpervraagdeantwoordenvande .Y*8 Аjagers/verzamelaarsendeboeren.Vuldanhetschemahieronderin.Indeeerstekolomzetjeeen W(vanwel) alserwelveelveranderdiseneen N (vanniet) alser  nietveelveranderdis.AlsjeeenJhebtingevuldzetjeinde2ekolomdebelangrijksteveranderingenbijdeboerenop.*fYddFdd dd Y&"&"f,dd ,dd ,dd +   @   '  'J/N '  'Belangrijkeveranderingenbijdeeersteboeren: '  '1woning ',   ' ',   ' ',   '2kleding '   ' '   ' '  '3voedsel '<  ' '<  ' '<  '4beroepen '(  ' '(  ' '(  '5samenleven 'L  ' 'L  ' 'L  '6techniek '8 ' '8 ' '8 '7geloof '\ ' '\ '"\  "Legnuuithoehetkomtdaterdoordelandbouwrevolutiezoveeldingenzijnveranderd.Gebruikjeboekenleghetuitmetvoorbeeldenuitjeschemahierboven.AY) xdEA " AY) xdEA g% AY) xdEA N( AY) xdEA 5+ AY) xdE!A !. Vindenjulliehetterechtdatdeovergangvanjagen/verzamelennaarlandbouweenrevolutiewordtgenoemd?Legjullieantwoorduit.AY) xdEN'A O'"5 AY) xdE5)A 6)$8 AY) xdE+A  +&; #XERXXX&#XXXXER @$aQXXDEROMEINEN#XXQ2#   @a WELKEINVLOEDHADDENDEROMEINENOPNEDERLAND?  (  HetzuidenvanNederlandwasvroegereendeelvanhetromeinserijk.Wat l hebbenderomeinentoegevoegdaanhetlevenvandegermanen?Enwathebbenwijnunogsteedsaanderomeinentedanken?Datgaanjullieuitzoekenopdeafdelingromeinen. @aa)a#XERXXX1#XXXXERԈ@ a GANAARDEROMEINSEHERBERG  d #XERXXX'4#XERXXXERSX =jXERXXXERXFG XXXERXERX XXFG  4  Sb#XERXXXER4#XXXXERDeinArcheonnagebouwdeherbergheeftrondde2eeeuwinNijmegengestaan. b Bezoekersvandeherbergwarenhogeofficieren,handelaren,koeriersensoldaten.DeRomeinseregeringinRomevondhetbelangrijkdatervoordekoeriersdiemetberichtendoorhethelerijkwerdengestuurd,goedewegenenveiligeherbergenwaren.InhetrestaurantstaanRomeinsegerechtenopdemenukaart.DereceptenzijnafkomstiguithetkookboekvandeberoemdeRomeinsekokApicius.4r5 =jӌ  Ќ  _ToendeRomeineninNederlandkwamenwasmenhiergewendvangerstemeelbrei r enplattekoekentemaken.Broodtarwekendemennogniet.DeRomeinselegersbrachtenveelonbekendeplantenendierenmeenaaronzestreken.Zoalsbijvoorbeelddekip,eenAziatischevogelsoortdiezichdoortoedoenvandeRomeinenoverEuropaverspreidheeft.Ookrodesnijbiet,bloemkool,andijvie,sla,selderieenpeterseliebrachtendeRomeinenmee.Omhetetentekruidenwerdeno.a.korianderenmosterdgebruikt.Uithetzuidenwerdenolijvenenolijfolie,gesuikerdeperzikenenpijnboompittenge5mporteerd.Ookspecialekookbenodigdheden,zoalsazijn,peperengarumwerdeningevoerd.Garum(ofliquamen)werdgebruiktalseensoortvloeibaarzout.Hetwerdgemaaktvanrodewijn,zout,ansjovisofanderevettevisenmajoraaningespecialiseerdefabriekjes.EenGermaansegewoontediewerdovergenomendoordeRomeinen,washetetenvansoep.Hieronderverstondmenhetdopenvanbroodineeneetbarevloeistof,zoalsbouillonuitvleesofmerg.Latergingmendenaamsoepgebruikenvooreengerechtdatbestonduitbouillonmeteenvullingvanvlees,kruidenenvooralveelbroodofanderemeelprodukten.InZwammerdam(gemeenteAlphenaandenRijn)werdenderestengevondenvaneen"Soepkeuken".Indesloot,vlakbijdezeRomeinsegaarkeuken,vondmenhonderdenrunderbotten,allemaalvandepoten.Vanhetvleesdathieropzatenvanhetmergdatuitdebottengehaaldwerd,trokmendebouillon.#XERXXX5#XXXXEROb  Obn>0    SchrijfopwelkeromeinsegerechtenjeindeherbergkuntkopenObn>>݌/2+-&"&" Ќ  AY) xdEsA t AY) xdEZA [ AY) xdEA A B  AY) xdKE( A )   Ob  Ob@0    Schrijfhiervanenkeleingredintenopdienieuwwarenvoordegermanenendie $   wijnunogindekeukengebruiken:Ob@@݌ &"&" Ќ  AY) xdEA 8  AY) xdEA  Ob  ObUB0    Welkgerechthebbenderomeineneigenlijkvandegermanenovergenomen?ObUBpB݌&"&" Ќ  AY) xdEeA f AY) xdELA M #XERXXXM>#XXXXER @ aGANAARDETHERMEN,HETROMEINSEBADHUIS 4   #XERXXXC#XERXXXERS{( =jXERXXXERXFG XXXERXFG X XXFGXFG X XXFGXERX XXFG  D  S2{#XERXXXERD# XXXXERHetbadhuis(dethermen)inhetArcheoniseenkopievaneenbadhuisdatinHeer 2! lenheeftgestaan.DefundamentenvanhetechtebadhuiskunjenogsteedszieninhetThermenmuseuminHeerlen.Hetbadhuisiswaarschijnlijkindeeerstehelftvande2eeeuwgebouwdentotrond400ingebruikgeweest.Hetbadhuisbehoorttothetzogenaamde'rijentype',ditbetekentdatallevertrekkenachterelkaarliggen.Naasthetbaden,heefthetbadhuisookeensocialefunctie.DE =jӌ j!& Ќ  #XERXX XE#XXXXER__Ob  ObH0    Schrijfopwatderomeinenallemaalinhetbadhuisdeden(denkaandeplatte .$) grondvanhetbadhuis:uitdenamenvandevertrekkenkunjeveelafleiden.Alsjegelukhebtziejeookmenseninhetbadhuisaanhetwerk!)ObHH݌ &"&" Ќ  AY) xdE(A (.$. _AY) xdE*A *&1 AY) xdE,A ,'4  k/*8 Ob  _ObHK0    Ganahoehetbadhuiswerdverwarmdenbeschrijfditzogoedmogelijk.ObHKsK݌&"&" Ќ  AY) xdE_A ` AY) xdEF A G  Ob  ObL0    ZoekopwelkevolkeninNederlandwoondenvoordatderomeinenerkwamen(p. .   120vanjeboek)enbekijkdeBataafsesoldaatopafbeelding40(p.121).Denkjedatdezevolkennetzonbadcultuurhaddenalsderomeinen?Legjeantwoorduit.ObLL݌ &"&" Ќ  AY) xdEA .  AY) xdEA   #XERXXXdH#XXXXER@==!a GANAARDETEMPEL   #XERXXX;O#XERXXXERS/x =jXERXXXERXFG XXXERXERX XXFG  O  S/#XERXXXERO# XXXXERHettempelcomplexbestaatuiteenommuurdevoorhofmeteentempel,gebaseerd  opopgravingeninCuijkenMaastrichtendateertuitde2eeeuwnaChristus.DepoortgeefttoegangtotdevoorhofmetdaarineenzuildiegewijdisaandeoppergodJupiter.Detempelheefteenhogecultusruimte(cella)waareenzuilengang(porticus)omheenisgebouwd.IndecellawordtdegermaansegodinNehalenniavereerd.Zijwasdegodinvandevruchtbaarheidendehandel.VandeGodinNehalenniaisveelteruggevondendankzijvissersdieinhunnettenheelveelaltaarstenenhebbenopgevistuitdeWesterschelde.VlakvoordekustbijDomburgmoeteenRomeinsetempelvandezegodinhebbengestaan,diedoorhetafkalvenvandeoeverinzeeisgestort.O{P =jӌ j Ќ  #XERXX XP#XXXXEROb  Ob{T0    Welketweegodenwordenindetempelvereerd?Ob{TT݌B !&"&" Ќ  AY) xdE#A #j$ Ob  ObU0    Hoekunjeaandeinrichtingvandetempelziendatderomeinseengermaanse $e& godsdienstelkaarbe5nvloedhebben?ObUU݌ &"&" Ќ  AY) xdE'A '#* Ob  ObV0    Overwelkebelangrijkegodsdienstuithetlateromeinserijkvindjenietinhet ($, archeon?ObV W݌ &"&" Ќ  AY) xdE[,A \,'0  //*4 Ob  ObRX0    Hebbenwijonsgeloofvanderomeinenovergenomen?Legjeantwoorduit.ObRXmX݌&"&" Ќ  AY) xdE_A ` AY) xdE2 A 3  @a GANAARHETHUISVANDEROMEINSEPOTTENBAKKER   ~  IndeRomeinsetijdleefthetgrootstedeelvandebevolkinginboerderijenophet  ^  platteland.Eenkleindeelwoontindestedenenhoudtzichbezigmetambachtelijkwerk.Hetzijnkleinezelfstandigen,diemeestaleensoberlevenleidenineenvoudigewoonhuizen.HetwoonhuisinhetArcheonisgebaseerdopeenopgravinginVoorburg(ZuidHolland),waarhetdeeluitmaaktevaneenwoonblokvanvijfhuizen.Inhetvoorstedeelvanhethuisisdewerkplaats/winkelvandepottenbakker.Ob  Ob7\0    Bestudeerdemanierwaaropdepottenbakkertewerkgaat.Watkendende n germanenalenwathebbenzevanderomeinenovergenomen?Ob7\R\݌ &"&" Ќ  kendenzeal:AY) xdEA  Vanderomeinenovergenomen:AY) xdEA U Ob  Ob+^0    Achterdewerkplaatsisdekeuken,hetdomeinvandevrouw.Hetfornuisstaat < onderhetraam,vanwegelichtenventilatie.DekleinewoonkamerheeftpuurRomeinsemeubelen.Schrijfopwelkejeziet:Ob+^F^݌ &"&" Ќ  Ob  Ob_0    Schrijfopwelkonderdeelvandemeestevanonzehuizenovergenomenisvande  " romeinsepottenbakkerscultuur:Ob__݌ &"&" Ќ  AY) xdE7$A 8$& @+ + a OPDRACHTENBIJHETGLADIATORENGEVECHT  &!) #XERXXX[T#XERXXXERSf'"'w" =jXERXXXERXFG XXXERXERX XXFG  }a  S'#f'"#XERXXXER^a# XXXXER [Alsjegelukhebt,kunjeindeloopvandedageengladiatorengevechtzien. '#* Maakdeopdrachtenhieronderalleenalsjehetgladiatorengevechtkuntbijwonen.] }ab =jӌ )%, Ќ  GladiatorengevechtenwareneenpopulairevormvanvermaakindeRomeinse +&. samenleving.Gladiatorenwarenmeestalkrijgsgevangenen,veroordeelden,speciaalvoorhetvakopgeleideslavenofdoorarmoedetotditberoepgedwongenvrijemensen.Indekeizertijdtradenooksenatoren,somsvrouwenenzelfsdekeizeralsgladiatorop. 1/*2 #XERXX Xsb#XXXXER@a WieiswieindeArena?   Ob  Obe0    Hieronderstaandenamenvandemensendieeenrolspelenbijeengladiato h rengevecht.Omcirkelzealleenalszetijdenshetgevechtaanwezigwarenenjulliezehebbenherkend.Obee݌ &"&" Ќ  Editor :Deeditormunerasisdeschenkervanhetgevecht.Hijbetaaltdekostenvoor  | hetpubliek.VaakishijeenmilitairgezantofeenhogebestuurderdiehetRomeinsgezagvertegenwoordigt.Deeditorisdaaromvaakgekleedinmilitairuniformofindeofficiletogapraetextametrodeband Lictor: Indiendeeditorvanzeerhogeafkomstis,heefthijrechtopeenlictor.Oor (  spronkelijkeenbeul.DezespecialebeambtesymboliseerthetgezagvanRomeendeeditor.Hijdraagtdefasces.Eenbundelstokkenmeteenbijl. Gardisten: BijspecialegelegenhedenwordtdeeditorbewaaktdoorRomeinse | soldaten.Zijbewakenookdeordeindearena. Augur: DeAuguriseenpriesterofpriesteresdiedevoortekenenafleestvoorhet H gevechtmagbeginnen. Lanista: De managerderGladiatoren.Hijisdepresentatorvanhetgevecht. x  Charun: Alsdeanderegodenhettoestaan,komtdedoodsdemonCharunmetzijn X hameruitdeHades.Hijdeeltaandeverliezendegladiatordegenadeklapuitenneemtzijngeestmeenaardeonderwereld.Vaakisdezegodheidookeenwerknemervandearenadiedelijkenuitdearenaverwijdertenverderverzorgt@uua Hoeverloopthetgevecht?   Ob  S C ObEl0    Eengladiatorengevechtverliepvolgensplan.Hieronderstaandeonderdelendie  C meestalvoorkwamenmeteenletterervoor.Omcirkeldelettersvandeonderdelendiejehebtherkend.ObElul݌ &"&" Ќ  ADepompa : $" Hetgevechtbegonmeestalmeteenplechtigeoptocht,depompa,dieherinnerdeaandetraditionelerouwstoetNatuurlijkwasditookdegelegenheidvoordefansomdegladiatorentebekijkenenaantemoedigen.Somsmaaktedegenediehetgevechthadbekostigdookdeeluitvandepompa.Eenuitstekendekansomhetpubliektelatenzienwelke"bigspender"ervoorhetgeldhadgezorgd. BHetaanroepenvandegodenenhetlezenvandevoortekenen :  +o&) Voordathetgevechtkonbeginnenmoestenaltijdenkelegodsdienstigeplichtenvervuldworden.Eenpriesterofpriesteresvroegeerstdegodenengeestenomtoestemmingomhetgevechttehouden.Dezeaugurleestdaaromeerstdevoortekenen.Vaakkeekmennaardevluchtvanvogels.Bijdezeceremoniekunnenverscheidenegodenengeestenwordenaangeroepen. /+. Ї CWierookoffers :  Nadegoddelijkegoedkeuringkondeeditorooknogeengeurigwierookofferbrengen,omhetgladiatorengevechtsymbolischaandegodenen/ofgeestenaantebieden. DDewapeninspectie : @  Nahetofferkondeeditordewapensdergladiatoreninspecteren(dezogenaamdeprobatioarmorum)    EDegroetvandegladiatoren :  \  Wasallesinorde,danbrachtendegladiatorendegroet:AVEEDITOR,MORITURITESALUTANT.Ditbetekent: Gegroetbekostigervanhetgevecht,zijdiegaanstervengroetenu!Nadegroetnamendegladiatorenhunpositiesinenkregenvandeeditoreentekendatzekondenbeginnenmetvechten. FDeplotselingedoodvaneengladiator :   ЀEengevechtkoneindigenmetdedoodvaneengladiator.ZijnlijkwerddanafgevoerddoordedoodsdemonCharun,diehemmetzijnhamerdegenadeklapgaf.Dedemonenzijnhelpersnamenhetlijkmeedoordepoortdesdoods(portalibitinensis).Zijbrachtenhetnaardelijkenkamer(spoliarium)omdewapenuitrustingteverwijderen.Dezewasvaakheteigendomvandeeditorofdelanista. GHetduimgebaar : h Hetkonookvoorkomendatdeenegladiatorwachttemetdebeslissendeslagofsteek.Debekostigervandespelenmochtdanbepalenofdegladiatormoeststerven.Hetpubliekschreeuwde mitte(=laatgaan!)alszedegladiatorinlevenwildenlaten.Zeschreeuwden iugula(=snijddoor!)alszehetlevenvandegladiatorwildenbeindigen.@ aSK Soortengladiatoren  K S. ?Romeinenhieldenvanvariatie.Daaromziejeindearenavelesoortengladiatorenmetzeerverschillendebewapening.Enhoofdregelwerdmeestalwelgevolgd:deincongruentieregel.Diehieldindatgladiatorennooithetzelfdebewapendwarenennooitevenzwaar.DeRomeinenzagenhetliefsteenzwaarbewapendemaarloggegladiatorvechtentegeneenlichtbewapendemaarsnelle.Dooriederegladiatorandervoordeeltegevenwaservoorbeidegladiatoreneenkansopoverleven.Romeinenhieldenvaneen"eerlijke"doodOb  S&Y"&"Oby0    Omcirkelhetsoortgladiatordatjeherkent.Obyz݌&Y"$&"&" Ќ  Retiarius: Vechtmetdrietandennet. 'E#%  Secutor Vechtmetrondschildenzwaardengrote(bepluimde)vizierhelm. (9$&  Scaeva Vechtlinkshandig.Watvoordeanderegladiatorenbijzonderengis.Linksis )-%' immersdezijdevanhetkwaad. Laquearius Vechtmeteenlassoeneenstok. + ')  Veles Vechtmeteenlans ,(*  Amazone Eenvrouwelijkegladiator,vechtbijhogeuitzondering. -(+  q/*- @ a SAMENVATTINGSOPDRACHT   Deromeinenhebbendegermanenveelnieuwsgebracht.Maarooksommigedingenuitonzetijdkomennoguitdetijdvanderomeinen.Zetzoveelmogelijkdingendiejehebtgevondeninhetonderstaandeschema.Zetindekolomernaastwatdegermanenenwijhebbenovergenomen.Gebruikjullieeigenantwoordenvandeopdrachtenhierboven.*wEYFfdddd dd dd Y&"&"w,2dd , dd , dd +    | onderdelen:  |  nieuwvoorgermanen  |   overgenomendoorons  |   herberg   `         ` thermen  h   x   h huisvandepottenbakker   "   l"*   \+ tempel  #P,   L+&5  #P6    h,'6 QXX   @@aDEMIDDELEEUWENV::RHETONTSTAAN  VANSTEDEN #XXQ# ( 1@IIa HOELEEFDENMENSENNADEVALVANHETWESTROMEINSERIJK?   S[NahetineenstortenvanhetWestRomeinseRijk(476n.Chr.)raaktehetwestenvan [ Nederlandbijnaontvolkt.DerestvanNederlandbleefminofmeerwelbewoonderontstondeenstelselvanhorigen,leenmannenenleenheren.Tussen630690werddezestreekingelijfddoordeFranken.DeFrankenwarenzelfchristelijkgewordendoorromeinsemissionarissen.DeFrankenbrachtenhetChristendomnaarNederlandenstichttenhiernederzettingen.Stedenwarenerniet.̀Rondhetjaar1000woondenerinNederlandzon200.000mensen.DeeerstebewonersvanhetdrassigeHollandseveengebiedmaaktenrond1100hetgebiedgeschiktvoorbewoningenlandbouw,datdoorbeekjesaftedammeneneensysteemvanslotenendijkenaanteleggen.InhetArcheonzijnhutkommenuitdezeperiodetezienuithetoostenvanNederland(ziedeafbeeldinghierbovenlinks).  Hutkommenzijnbouwwerkendiegedeeltelijkzijningegraven.Hetzijnwerkplaatsen  k diebijeenboerderijhoorden.  W @a GANAARDEHUTKOMMENUITAALTEN,EMMENENOMMEN  "/  DehutkomuitEmmen(9eeeuw) : $ ! Deoudstehutkomheefteendakvanplankenmetgraszodenerop.Dezehutstamtuitde9eeeuwenwerdinEmmengebruiktalswerkplaatsvaneensmid.Dehutis1.40meterdiepingegraven,dewandenzijntoteenhoogtevan50centimetervangraszodengemaaktenderestvanplanken. DehutkomuitAalten(10eeeuw) : C*%' Eenvandehutkommenheefteenwandwaarinjeschuinebalkenkuntzienzitten(vakwerkconstructie).Hetheefteenrietendakenheefteenvloervanveldkeitjes.ZonhutkomheeftinAaltengestaanenisinde10eeeuwalsweefhutgebruikt.Hijlagopeenhellingenwasongeveer40centimeterdiepingegraven. DehutkomuitOmmen(11eeeuw) : /7+- InOmmenheefteenhutkomgestaanmeteendakeneenwandvanplanken.Aandehandvanhetgevondenaardewerkwordtveronderstelddatdehutafkomstigisuit11eeeuw.Hijis1meterdiepingegraven,hetdakrustoprondeeikenhoutenstammen,hetonderstedeelvandewandisvanpureleem(zondereenverstevigingvanvlechtwerk).Mogelijkwerddehutgebruiktalsbakkerij.Ob  Obn0    ݀Vergelijkdehutkommenmetdehuizendiezijnafgebeeldopp.140,141en145  t vanjeboek.Schrijfophoedemensentoenwoondenenvanwelkmaterialenhunhuizenmeestalwaren.Obn݌ &"&" Ќ  AY) xdEA   AY) xdE~A   Ob  Obk0    Devalvanhetromeinserijkbetekendeeenenormeachteruitgang.Geefhiervan f voorbeeldendoorhetleventebeschrijvenrondhetjaar1000.Schrijfopwaterallemaalverdwenenwas.Bedenkookminimaal3dingendievanderomeinenwerdenovergenomen.Obk݌ &"&" Ќ  AY) xdEA R AY) xdEA 9 AY) xdEA     /  QXX   @@aDEMIDDELEEUWENNHETONTSTAANVAN  STEDEN #XXQ# ( < @aWELKEAMBACHTENONTWIKKELDENZICHINDESTEDEN?   Van1000tot1300groeidedebevolkingvanNederlandvan200.000tot600.000.Demensendieophetplattelandgeenwerkmeerhaddentrokkennaardenederzettingen,welkeuitgroeidentotdorpenensteden.Indiestedenleefdenmensennietvandelandbouw,maarvanhandelenambachten.Overdieambachtengaanjullieopdrachtengrotendeels.Ob  Ob0    Beschrijfopdevolgendebladzijdendeambachtendiejeindeverschillende @ huizentegenkomt.Ob’݌ &"&" Ќ  Ob  Ob0    Ganahoerijkdemensenzijn.Letdaarvoorvooralophethuisdatzebewonen. | Hoegroterhethuis,desterijkerdeinwoners.Letookophetmateriaalenhetaantalverdiepingen.Huizenwerdengedeeltelijkvanhoutengedeeltelijkvanbaksteengemaakt.Hoemeersteengebruiktwerd,hoeduurderhethuis.Ob݌ @&"&" Ќ  #XERXXX3e#XXXXER@ a HETHUISVANDEHOUTENBEENBEWERKER   #XERXXX#XERXXXERSh =jXERXXXERXFG XXXERXFG X XXFGXFG X XXFGXERX XXFG  F  Sr#XERXXXER'# XXXXERZonhuisheeftinDelftgestaanenwasinhetbeginvande13eeeuwgebouwd.F# =jӌ r Ќ  Beschrijfdekennisoftechniekendiehijtoepast:#XERXX Xz# XXXXER  6 AY) xdE A    AY) xdE|A }  AY) xdEcA d  AY) xdEJA K AY) xdE1A 2 AY) xdEA } AY) xdEA d AY) xdEA K #XERXX X#XXXXERIshijrijkofarmvergelekenmetdeandereinwoners#XERXXX# XXXXER?#XERXX X# XXXXER  # AY) xdEi!A j!& .#XERXX X_#XXXXERDingenwaaraanjerijkdomofarmoedekuntzien:AY) xdE(A (=$/ AY) xdE*A *$&2   *3&3 @kka HETHUISVANDEKUIPER   #XERXXX#XERXXXERS3|#XERXXXER# XXXXERZonhuisheeftinAntwerpengestaan.Hetkwamuitde11eeeuw. 3 Beschrijfdekennisoftechniekendiehijtoepast:#XERXX X# XXXXER   AY) xdEV A W  AY) xdE=A >  AY) xdE$A %  AY) xdE A  p  AY) xdEA W AY) xdEA > AY) xdEA % AY) xdEA   #XERXX X#XXXXERIshijrijkofarmvergelekenmetdeandereinwoners#XERXXXϢ# XXXXER?#XERXX XE# XXXXER g" AY) xdE* A + % .#XERXX X#XXXXERDingenwaaraanjerijkdomofarmoedekuntzien:AY) xdE'A '". AY) xdE)A )$1   )$2 @ a HETPOTTENKOOPMANSHUIS   Dithuisheeftrond1350indeVoorstraatinUtrechtgestaan.Hetoorspronkelijkhuisisinmiddelsvelekerenverbouwd,maarnogsteedsingebruikalswoonhuis.DepottenkoopmanimporteertzijnaardewerkuithetDuitseRijngebied.#XERXXX9# XXXXERBeschrijfdekennisoftechniekendiehijtoepast:#XERXX X#XXXXER  T  AY) xdEA   AY) xdEA   AY) xdEA  AY) xdEhA i AY) xdEOA P AY) xdE6A 7 AY) xdEA  AY) xdEA i! #XERXXX#XXXXERIshijrijkofarmvergelekenmetdeandereinwoners#XERXXX4# XXXXER?#XERXX X#XXXXER  (& AY) xdE#A #) .#XERXXX#XXXXERDingenwaaraanjerijkdomofarmoedekuntzien:AY) xdE*A *[&2 AY) xdE,A ,B(5   ,Q(6 #XERXXX#XXXXER@ a HETHUISVANDEBARBIER/CHIRURGIJN   #XERXXX٬# XXXXERBeschrijfdekennisoftechniekendiehijtoepast:#XERXX Xm#XXXXER h AY) xdE+ A ,  AY) xdE A  w  AY) xdE A  ^  AY) xdEA E  AY) xdEA ,  AY) xdEA  AY) xdEA  AY) xdE|A } #XERXXX#XXXXERIshijrijkofarmvergelekenmetdeandereinwoners#XERXXX# XXXXER?#XERXX Xr#XXXXER <  AY) xdEA d# #XERXXX#XXXXERDingenwaaraanjerijkdomofarmoedekuntzien:AY) xdEn%A o% , AY) xdEU'A V'"/ #XERXXXe#XXXXER  e'"0 #XERXXX#XXXXER@ a HETHUISVANDESCHOENMAKER   #XERXXX# XXXXERBeschrijfdekennisoftechniekendiehij/zijtoepast:#XERXX Xo#XXXXER h AY) xdE? A @  AY) xdE& A '  AY) xdE A  r  AY) xdEA Y  AY) xdEA @  AY) xdEA ' AY) xdEA  AY) xdEA  #XERXXX#XXXXERIshijrijkofarmvergelekenmetdeandereinwoners#XERXXX# XXXXER?#XERXX Xw#XXXXER P AY) xdEA x" .#XERXXX#XXXXERDingenwaaraanjerijkdomofarmoedekuntzien:AY) xdE$A $+ AY) xdEi&A j&!. #XERXXXk#XXXXER  e'"0 #XERXXX#XXXXER@s s a HETHUISVANDESCHRIJNWERKER   #XERXXX#XERXXXERS3| =jXERXXXERXFG XXXERXERX XXFG    S"3#XERXXXERw# XXXXERDekisten(schrijnen)diedeschrijnwerkermaakt,zijntijdensdemiddeleeuwende " belangrijkstemeubelstukken5 =jӌ̌  #XERXX X#XXXXER#XERXXX# XXXXERBeschrijfdekennisoftechniekendiehijtoepast:#XERXX Xɽ#XXXXER  J AY) xdE A   AY) xdEA   AY) xdEwA x  AY) xdE^A _  AY) xdEEA F AY) xdE,A - AY) xdEA x AY) xdEA _ #XERXXX=#XXXXERIshijrijkofarmvergelekenmetdeandereinwoners#XERXXXW# XXXXER?#XERXX X#XXXXER 2! AY) xdE} A ~ % .#XERXXX#XXXXERDingenwaaraanjerijkdomofarmoedekuntzien:AY) xdE'A 'Q#. AY) xdE)A )8%1 #XERXXX#XXXXER#XERXXX#XXXXER#XERXXX+#XXXXER#XERXXXn#XXXXER#XERXXX#XXXXER  k/*8 #XERXXX#XXXXER HETHUISVANDEHERDER/IMKER   #XERXXXM#XERXXXERSh =jXERXXXERXFG XXXERXFG X XXFGXFG X XXFGXERX XXFG    Sr#XERXXXER# XXXXERZonhuisheeftinDelftgestaanenwasinhetbeginvande13eeeuwgebouwd =jӌ r Ќ  Beschrijfdekennisoftechniekendiehijtoepast:AY) xdE A    AY) xdE|A }  AY) xdEcA d  AY) xdEJA K AY) xdE1A 2 AY) xdEA } AY) xdEA d AY) xdEA K #XERXX X#XXXXERIshijrijkofarmvergelekenmetdeandereinwoners#XERXXX# XXXXER?  # AY) xdEi!A j!& .#XERXX Xf#XXXXERWaaraankunjerijkdomofarmoedezien?AY) xdE(A (=$/ AY) xdE*A *$&2 #XERXXX#XXXXER  , (5 @a HetFranciscanerklooster   (Dordrecht,Voorstraat,Ca1300).DemonnikendieinhetKloosterwoondenwarenvandeordederFranciscanen.Dezeordeisinde13deeeuwontstaanvanuitdeBroedergemeenschapdiezichrondFranciscusvanAssisigevormdhad.HetstrevenvanFranciscuswas:leveninarmoede,innavolgingvanChristus.Hijvereenzelvigdezichmetdezwakkenindemaatschappij,deminderebroeders.Daaromgafhijzijnordeookdenaam:'OrdoFratrumMinorum',ordevandeminderebroedersoftewelminderbroeders.DeFranciscanerordeiseenzogenaamdebedelorde:deMonnikenhebbengeenlanderijenofanderebezittingenominhuneigenonderhoudtevoorzien.Zemoetenlevenvanwatzijaangebodenkrijgen.Debedelordenkozendaaromdestedenalsvestigingsplaats:daarwoondenveelmensenbijelkaarenkondenzeinhunlevensbehoeftenvoorziendoortebedelen,onderwijstegeven,ziekenteverzorgenenteprediken.InhetKloosterkondenreizigersonderdakvinden.Bovendienverhuurdendemonnikenruimten,bijvoorbeelddezalenopdeeersteverdiepingendeRefter(eetzaal)opdebeganegrond,aandestadofparticulieren.Nuwordenderefterendezalenvanhetkloostergebruiktalsrestaurant,waardebezoekerMiddeleeuwskanetenendrinken.BijhetKloosteriseenkruidentuinaangelegdopdevoordeMiddeleeuwenkenmerkendemanier:indevormvaneenkruismetinhetmiddeneenwaterput.Dekruidenwerdendoordebroedersgebruiktindekeukenofvoorhetbereidenvangeneesmiddelen.InhetarcheonkunjeindekloosterkeukenzienhoeindeMiddeleeuwenmaaltijdengekooktenbiergebrouwenwerd.Ob  Ob0    ݇Eenkloosterwasindemiddeleeuweneenplekwaarveelvanderomeinsecultuur ( werddoorgegeven.Noemminimaaldriedingenwaaraanjekuntziendatditklopt.Ob݌ &"&" Ќ  Ob  Ob50    Schrijfeenaantalmiddeleeuwsegerechtenopengeefenkeleovereenkomsten  aantussenderomeinseenmiddeleeuwsekeuken.Ob5P݌ &"&" Ќ  AY) xdE7!A 8! AY) xdE $A#XERXXX8#