WPC "s'7ۚ}g"f$T< `JVZaN]b~.Y婵 ^T^p@"G ۂ7{ "&XgpaC\Dwo_cEa^u孲xbtSX䔻OA&cuH1>}kuwv0ekA(C]p8DPx^SNš˕ jO p PSrl /{N,)g@4(ÊIE+ *,Me,"I؏hɓKH$KQf mSVH0XDjYuh6ܹN/@bX`÷9jވ3KƬyIhue -aSLbN,I/t1q7O ūYD(ǮɣYOsW M0U[(be]f7Z# U_R %I 00OF U< UC> U>? U*} U2 h h h w 4  "$ 0LFfa 0Eofqasssssssssssssssssssssssssssssssssssssssssfa 0CD BHP DeskJet 720C v10.3HPFDJC140(0(0(9 Z :Times New Roman StandaardX($NLUS.,,,..        TRW`6&A43'6&A43'T XC:\OFFICE\WPWIN\MODEL\WPWP60NL.WPT\  `$Times NewRoman,19Z&Arial Standaard,rAZ&Arial Standaard%2A`Arial0AArial VetED],3|x  M)NLUS.,,,..         X  _0  0a&"&"NXX@ aa&"a&"IN(Lyceum_Sancta_ԀMariaHaarlem,opdrachten_Archeon_,versie1:pre:j/brom:thhme)#NI##XEXN#($3M$ !NLUS.,,,..        TRW\6&A43'6&A43'T X  |TABEL A0.Normal S =jXXXQ\  `$Times NewRomanQ TABEL BTABEL D6b$Vierkant0  d !NLUS.,,,..        TRW\6&A43'6&A43'T X   XXXX@ii alXXOPDRACHTENARCHEON_ #XXl\#Ԉ  NB:VERSIEZONDERAFBEELDINGEN!!!!#XEXXX+#XXXXEInhet_Archeon_Ԁkunjeopdrieafdelingenietstewetenkomenovervijftijdperken.Kijk < maarnaarhetschemahieronder.Julliemakenoverdezetijdperkenopdrachteningroepjesvan4.Demeesteantwoordenkunjevindendoorgoedrondtekijkenofdebewonersvanhet_archeon_Ԁteraadplegen.Maarjemoetsomsookjeboekgebruiken.Hetmateriaalleverenjullieinbijjegeschiedenisdocent.@ aHeelveelsucceseneenleukedagtoegewenst!@SSaDesectiegeschiedenis̐__*wY>ddd Xdd Xdd X&"&"w,Fdd ,]dd +   t  AFDELING 't  'TIJDPERK 't  'prehistorie '` '1detijdvanjagers/verzamelaars(v;;rdelandbouwrevolutie) '` ' ' '2detijdvandeeersteboeren(ndelandbouwrevolutie) ' 'Romeinen ' p '3hetromeinserijk ' p 'Middeleeuwen ' '4demiddeleeuwenv;;rhetontstaanvansteden ' ' ' '5demiddeleeuwennhetontstaanvansteden"  " NAMEN:0 9 10 9 &"9 &"0  &" &"0 &" &"0&"&"0q&"&"0Iq&"q&"0!I&"I&"2,!&"!&" 0  0a&"&"09 a&"a&"30 9 &"9 &"0  &" &"0 &" &"0&"&"0q&"&"0Iq&"q&"0!I&"I&"4 !&"!&" KLAS:  x  0XX@ "aDEPREHISTORIE#XX0 #Ԉ  @aVANJAGERS/VERZAMELAARSNAARBOEREN:EENREVOLUTIE?  ( #XEXXXx#XXXXE Indeprehistoriezijnmensenovergegaanvanjagenenverzamelennaarland l bouw.Ditheefthethelelevenzoveranderd,datdezeovergangweleenrevolutiewordtgenoemd.Waaraankunjeziendathetlevendoordielandbouwrevolutieveranderdis?Enwelkedingenzijnhetzelfdegebleven?Datgaanjullieuitzoekenopdeafdelingprehistorie. @ aVRAGENOVERJAGERSENVERZAMELAARS     Bedenkeerst_welke_Ԁwoningenvandejagers/verzamelaarszijnengadaarheen     1Woningen vanjagers/verzamelaars x  _Ga_Ԁeenwoningvaneenjager/verzamelaarbinnenaWatisongeveerdeoppervlakte?AY) xdEA  bVanwelkematerialenisdewoninggemaakt?AY) xdEA ?  2Kleding vanjagers/verzamelaars : Beschrijfdekledingvaneenjager/verzamelaar.Vanwelkmateriaalishetgemaakt?#XEXXX #XXXXEAY) xdEA  AY) xdEt A u    3Voedsel vanjagers/verzamelaars#XEXXXJ#XXXXE p!" aWatatenjagers/verzamelaars?(bekijkgoedwatjeaanetenindewoningenkuntvindenen/ofvraaghetaandebewoners_)_.AY) xdE&A &x!' AY) xdE'A '_#*  4Beroepen vanjagers/verzamelaars#XEXXXc#XXXXE (Z$, Warenerveelverschillendeberoepen?Zoja,schrijferdanenkeleop.AY) xdE,A ,(0  5Samenleven bijjagers/verzamelaars#XEXXX-#XXXXE -)2 Ganahoeveelmensenongeveermetelkaarineennederzettingsamenleefden. /*4 ЇAY) xdEA  Ѐ 6Techniek bijjagers/verzamelaars#XEXXXO#XXXXE  Schrijfeenaantalvoorwerpenopwaaraanjekuntzienwelketechniekendejagersbeheersten.AY) xdE: A ;  AY) xdE! A "    7Geloof vanjagers/verzamelaars#XEXXX#XXXXE    aHaddendejagers/verzamelaarseengodofmeergoden?AY) xdEA 9  _b_ԀZoekdesteenvandesjamaanop(nr.6opdeplattegrond).Bedenkwelkegodofgodenzewaarschijnlijkaanbaden.#XEXXX#XXXXEAY) xdEA  AY) xdEfA g @k k a VRAGENOVERDEEERSTEBOEREN  N  @IIaBedenkeerstwaardewoningenvandeeersteboerenstaanengadaarheen  B  1Woningen vandeeersteboeren " Gaeenwoningvaneenboerenfamiliebinnen_a_ԀWatisongeveerdeoppervlakte?AY) xdE A  *$ _b_ԀVanwelkmaterialenisdewoninggemaakt?AY) xdE$A $)  2Kleding vandeeersteboeren#XEXXX#XXXXE P)$/ Beschrijfdekledingvandeeersteboeren.Vanwelkmateriaalishetgemaakt?AY) xdE-A#XEXXX#XXXXE -l(3  3Voedsel vandeeersteboeren#XEXXX#XXXXE .g)5 _a_ԀWatatendeboeren(bekijkgoedwatjeaanetenindewoningenkuntvindenen/of .[*6 vraaghetaandebewoners).AY) xdE_A ` AY) xdEF A G   4Beroepen vandeeersteboeren#XEXXXt#XXXXE B  Warenerveelverschillendeberoepen?Zoja,schrijferdanenkeleop.AY) xdE A  ^   5Samenleven bijdeeersteboeren#XEXXXD #XXXXE Y  Ganahoeveelmensenongeveermetelkaarsamenleefdenineennederzetting.AY) xdEA   6Techniek bijdeeersteboeren#XEXXXb!#XXXXE   _Schrijf_Ԁeenaantalvoorwerpenopwaaraanjekuntzienwelketechniekendeboerenbeheersten.(Denkookaanhetgrafdatjeopdezeafdelingkuntvindenenlegietsuitoverdetechniekdienodigwasomzongraftemaken)AY) xdE7A 8 AY) xdEA  ̐ 7Geloof vandeeersteboeren#XEXXX"#XXXXE ~ _a_ԀHaddendeboerenngodofmeergoden?AY) xdEA 6# _b_ԀBedenkwelkegod/godenzewaarschijnlijkaanbaden.AY) xdE#A #( #XEXXX$#XXXXE @ aSAMENVATTINGSOPDRACHT  ()$/ Ganunogeensnaopwelkgebiediserveelveranderdenwaaruitdieveranderingenbestonden?Vergelijkdaarvooreerstpervraagdeantwoordenvandeϐjagers/verzamelaarsendeboeren.Vuldanhetschemahieronderin.Indeeerstekolomzetjeeen W(vanwel) alserwelveelveranderdiseneen N (vanniet) alser ,D(3 nietveelveranderdis.AlsjeeenJhebtingevuldzetjeinde2ekolomdebelangrijksteveranderingenbijdeboerenop. /+6 *fYd>dFdd ]dd Y&"&"f,dd ,dd ,dd +     'd 'J/N 'd 'Belangrijkeveranderingenbijdeeersteboeren: 'd '1woning ' ' ' ' ' '2kleding 't ' 't ' 't  '3voedsel '   ' '   ' '   '4beroepen '   ' '  ' '  '5samenleven '  ' '  ' '  '6techniek '0  ' '0  ' '0  '7geloof '  ' '  '"   "Legnuuithoehetkomtdaterdoordelandbouwrevolutiezoveeldingenzijnveranderd.Gebruikjeboekenleghetuitmetvoorbeeldenuitjeschemahierboven.AY) xdEwA x AY) xdE^A _  AY) xdEEA F# AY) xdE,A -& AY) xdEA x) Vindenjulliehetterechtdatdeovergangvanjagen/verzamelennaarlandbouweenrevolutiewordtgenoemd?Legjullieantwoorduit.AY) xdE"A "0 AY) xdE$A $3 AY) xdEx&A  y&!6 #XEXXXV&#XXXXE @$a0XXDEROMEINEN#XX01#   @a WELKEINVLOEDHADDENDEROMEINENOPNEDERLAND?  (  HetzuidenvanNederlandwasvroegereendeelvanhetromeinserijk.Wat l hebbenderomeinentoegevoegdaanhetlevenvandegermanen?Enwathebbenwijnunogsteedsaanderomeinentedanken?Datgaanjullieuitzoekenopdeafdelingromeinen. @ a GANAARDETHERMEN,HETROMEINSEBADHUIS d  #XEXXX1#XEXXXESX =jXEXXXEX&~ XXXEXEX XX&~  `4  Sb#XEXXXEA4# XXXXEHetbadhuis(dethermen)inhetArcheoniseenkopievaneenbadhuisdatinHeer b lenheeftgestaan.DefundamentenvanhetechtebadhuiskunjenogsteedszieninhetThermenmuseuminHeerlen.Hetbadhuisiswaarschijnlijkindeeerstehelftvande2eeeuwgebouwdentotrond400ingebruikgeweest.Hetbadhuisbehoorttothetzogenaamde'rijentype',ditbetekentdatallevertrekkenachterelkaarliggen.Naasthetbaden,heefthetbadhuisookeensocialefunctie.`44 =jӌ  Ќ  #XEXX XV5#XXXXE__Ob  Ob80    Schrijfopwatderomeinenallemaalinhetbadhuisdeden(denkaandeplatte ^ grondvanhetbadhuis:uitdenamenvandevertrekkenkunjeveelafleiden.Alsjegelukhebtziejeookmenseninhetbadhuisaanhetwerk!)Ob8.8݌ &"&" Ќ  AY) xdE!A !^ _AY) xdE#A #E! AY) xdE%A %,!$ Ob  _Ob:0    Ganahoehetbadhuiswerdverwarmdenbeschrijfditzogoedmogelijk.Ob::݌&'"&&"&" Ќ  AY) xdE)A )$) AY) xdEm+A n+&, Ob  Ob3<0    ZoekopwelkevolkeninNederlandwoondenvoordatderomeinenerkwamen(p. U-(/ 120vanjeboek)enbekijkdeBataafsesoldaatopafbeelding40(p.121).Denkjedatdezevolkennetzonbadcultuurhaddenalsderomeinen?Legjeantwoorduit.Ob3<N<݌-/*1&"&" Ќ  AY) xdEsA t AY) xdEZA [ #XEXXX7# XXXXE#XEXX X>#XXXXE@ a GANAARDEROMEINSEHERBERG  "   #XEXXX>#XEXXXESi  z =jXEXXXEX&~ XXXEXEX XX&~  ?  S i #XEXXXEi?#XXXXEDeinArcheonnagebouwdeherbergheeftrondde2eeeuwinNijmegengestaan.   Bezoekersvandeherbergwarenhogeofficieren,handelaren,koeriersensoldaten.DeRomeinseregeringinRomevondhetbelangrijkdatervoordekoeriersdiemetberichtendoorhethelerijkwerdengestuurd,goedewegenenveiligeherbergenwaren.InhetrestaurantstaanRomeinsegerechtenopdemenukaart.DereceptenzijnafkomstiguithetkookboekvandeberoemdeRomeinsekokApicius.?'@ =jӌ X  Ќ  _ToendeRomeineninNederlandkwamenwasmenhiergewendvangerstemeelbrei 0 enplattekoekentemaken.Broodtarwekendemennogniet.DeRomeinselegersbrachtenveelonbekendeplantenendierenmeenaaronzestreken.Zoalsbijvoorbeelddekip,eenAziatischevogelsoortdiezichdoortoedoenvandeRomeinenoverEuropaverspreidheeft.Ookrodesnijbiet,bloemkool,andijvie,sla,selderieenpeterseliebrachtendeRomeinenmee.Omhetetentekruidenwerdeno.a.korianderenmosterdgebruikt.Uithetzuidenwerdenolijvenenolijfolie,gesuikerdeperzikenenpijnboompittenge5mporteerd.Ookspecialekookbenodigdheden,zoalsazijn,peperengarumwerdeningevoerd.Garum(ofliquamen)werdgebruiktalseensoortvloeibaarzout.Hetwerdgemaaktvanrodewijn,zout,ansjovisofanderevettevisenmajoraaningespecialiseerdefabriekjes.EenGermaansegewoontediewerdovergenomendoordeRomeinen,washetetenvansoep.Hieronderverstondmenhetdopenvanbroodineeneetbarevloeistof,zoalsbouillonuitvleesofmerg.Latergingmendenaamsoepgebruikenvooreengerechtdatbestonduitbouillonmeteenvullingvanvlees,kruidenenvooralveelbroodofanderemeelprodukten.InZwammerdam(gemeenteAlphenaandenRijn)werdenderestengevondenvaneen"Soepkeuken".Indesloot,vlakbijdezeRomeinsegaarkeuken,vondmenhonderdenrunderbotten,allemaalvandepoten.Vanhetvleesdathieropzatenvanhetmergdatuitdebottengehaaldwerd,trokmendebouillon.#XEXXX~@#XXXXEOb  Ob"I0    SchrijfopwelkeromeinsegerechtenjeindeherbergkuntkopenOb"I=I݌&"&&"&" Ќ  AY) xdEc)A d)$) AY) xdEJ+A K+&, AY) xdE1-A 2-(/ AY) xdKE/A /}*2  (/*3 Ob  ObbK0    Schrijfhiervanenkeleingredintenopdienieuwwarenvoordegermanenendie  wijnunogindekeukengebruiken:ObbK}K݌ &"&" Ќ  AY) xdEKA L AY) xdE2 A 3  Ob  ObM0    Welkgerechthebbenderomeineneigenlijkvandegermanenovergenomen?ObM8M݌ ~ &"&" Ќ  AY) xdEA B  AY) xdEA )  #XEXXXI#XXXXE@==!a GANAARDETEMPEL   #XEXXXN#XEXXXESC =jXEXXXEX&~ XXXEXEX XX&~  fO  S2C#XEXXXEGO# XXXXEHettempelcomplexbestaatuiteenommuurdevoorhofmeteentempel,gebaseerd 2 opopgravingeninCuijkenMaastrichtendateertuitde2eeeuwnaChristus.DepoortgeefttoegangtotdevoorhofmetdaarineenzuildiegewijdisaandeoppergodJupiter.Detempelheefteenhogecultusruimte(cella)waareenzuilengang(porticus)omheenisgebouwd.IndecellawordtdegermaansegodinNehalenniavereerd.Zijwasdegodinvandevruchtbaarheidendehandel.VandeGodinNehalenniaisveelteruggevondendankzijvissersdieinhunnettenheelveelaltaarstenenhebbenopgevistuitdeWesterschelde.VlakvoordekustbijDomburgmoeteenRomeinsetempelvandezegodinhebbengestaan,diedoorhetafkalvenvandeoeverinzeeisgestort.fOP =jӌ ~ Ќ  #XEXX X\P#XXXXEOb  ObT0    Welketweegodenwordenindetempelvereerd?ObT T݌V &"&" Ќ  AY) xdE"A "~# Ob  ObU0    Hoekunjeaandeinrichtingvandetempelziendatderomeinseengermaanse #y% godsdienstelkaarbe5nvloedhebben?ObU2U݌ &"&" Ќ  AY) xdE&A &)") Ob  Ob{V0    Overwelkebelangrijkegodsdienstuithetlateromeinserijkvindjenietinhet '$#+ archeon?Ob{VV݌ &"&" Ќ  AY) xdEo+A p+&/ Ob  ObW0    Hebbenwijonsgeloofvanderomeinenovergenomen?Legjeantwoorduit.ObWW݌k,'1&"&" Ќ  AY) xdE./A //*4  >/*5 ЇAY) xdEA  @a GANAARHETHUISVANDEROMEINSEPOTTENBAKKER    IndeRomeinsetijdleefthetgrootstedeelvandebevolkinginboerderijenophet  c  platteland.Eenkleindeelwoontindestedenenhoudtzichbezigmetambachtelijkwerk.Hetzijnkleinezelfstandigen,diemeestaleensoberlevenleidenineenvoudigewoonhuizen.HetwoonhuisinhetArcheonisgebaseerdopeenopgravinginVoorburg(ZuidHolland),waarhetdeeluitmaaktevaneenwoonblokvanvijfhuizen.Inhetvoorstedeelvanhethuisisdewerkplaats/winkelvandepottenbakker.Ob  Ob[0    Bestudeerdemanierwaaropdepottenbakkertewerkgaat.Watkendende s germanenalenwathebbenzevanderomeinenovergenomen?Ob[[݌ &"&" Ќ  kendenzeal:AY) xdE"A # Vanderomeinenovergenomen:AY) xdEA Z Ob  Ob]0    Achterdewerkplaatsisdekeuken,hetdomeinvandevrouw.Hetfornuisstaat A onderhetraam,vanwegelichtenventilatie.DekleinewoonkamerheeftpuurRomeinsemeubelen.Schrijfopwelkejeziet:Ob]]݌ &"&" Ќ  Ob  Ob_0    Schrijfopwelkonderdeelvandemeestevanonzehuizenovergenomenisvande   romeinsepottenbakkerscultuur:Ob_0_݌ &"&" Ќ  AY) xdE<#A =#$ @+ + a OPDRACHTENBIJHETGLADIATORENGEVECHT  $% ' #XEXXXS#XEXXXESk&!&|! =jXEXXXEX&~ XXXEXEX XX&~  a  S&""k&!#XEXXXE`# XXXXE [Alsjegelukhebt,kunjeindeloopvandedageengladiatorengevechtzien. &""( Maakdeopdrachtenhieronderalleenalsjehetgladiatorengevechtkuntbijwonen.] aa =jӌ ( $* Ќ  GladiatorengevechtenwareneenpopulairevormvanvermaakindeRomeinse *%, samenleving.Gladiatorenwarenmeestalkrijgsgevangenen,veroordeelden,speciaalvoorhetvakopgeleideslavenofdoorarmoedetotditberoepgedwongenvrijemensen.Indekeizertijdtradenooksenatoren,somsvrouwenenzelfsdekeizeralsgladiatorop. 6.)0 #XEXX Xa#XXXXE "/*1 @a WieiswieindeArena?   Ob  Ob9e0    Hieronderstaandenamenvandemensendieeenrolspelenbijeengladiato | rengevecht.Omcirkelzealleenalszetijdenshetgevechtaanwezigwarenenjulliezehebbenherkend.Ob9eTe݌ &"&" Ќ  Editor :Deeditormunerasisdeschenkervanhetgevecht.Hijbetaaltdekostenvoor ,  hetpubliek.VaakishijeenmilitairgezantofeenhogebestuurderdiehetRomeinsgezagvertegenwoordigt.Deeditorisdaaromvaakgekleedinmilitairuniformofindeofficiletogapraetextametrodeband Lictor: Indiendeeditorvanzeerhogeafkomstis,heefthijrechtopeenlictor.Oor <  spronkelijkeenbeul.DezespecialebeambtesymboliseerthetgezagvanRomeendeeditor.Hijdraagtdefasces.Eenbundelstokkenmeteenbijl. Gardisten: BijspecialegelegenhedenwordtdeeditorbewaaktdoorRomeinse   soldaten.Zijbewakenookdeordeindearena. Augur: DeAuguriseenpriesterofpriesteresdiedevoortekenenafleestvoorhet \ gevechtmagbeginnen. Lanista: De managerderGladiatoren.Hijisdepresentatorvanhetgevecht. (  Charun: Alsdeanderegodenhettoestaan,komtdedoodsdemonCharunmetzijn l hameruitdeHades.Hijdeeltaandeverliezendegladiatordegenadeklapuitenneemtzijngeestmeenaardeonderwereld.Vaakisdezegodheidookeenwerknemervandearenadiedelijkenuitdearenaverwijdertenverderverzorgt@uua Hoeverloopthetgevecht?   Ob  SWObk0    Eengladiatorengevechtverliepvolgensplan.Hieronderstaandeonderdelendie W meestalvoorkwamenmeteenletterervoor.Omcirkeldelettersvandeonderdelendiejehebtherkend.Obkl݌ &"&" Ќ  ADepompa : #! Hetgevechtbegonmeestalmeteenplechtigeoptocht,depompa,dieherinnerdeaandetraditionelerouwstoetNatuurlijkwasditookdegelegenheidvoordefansomdegladiatorentebekijkenenaantemoedigen.Somsmaaktedegenediehetgevechthadbekostigdookdeeluitvandepompa.Eenuitstekendekansomhetpubliektelatenzienwelke"bigspender"ervoorhetgeldhadgezorgd. BHetaanroepenvandegodenenhetlezenvandevoortekenen : *%( Voordathetgevechtkonbeginnenmoestenaltijdenkelegodsdienstigeplichtenvervuldworden.Eenpriesterofpriesteresvroegeerstdegodenengeestenomtoestemmingomhetgevechttehouden.Dezeaugurleestdaaromeerstdevoortekenen.Vaakkeekmennaardevluchtvanvogels.Bijdezeceremoniekunnenverscheidenegodenengeestenwordenaangeroepen. /+.  CWierookoffers :  Nadegoddelijkegoedkeuringkondeeditorooknogeengeurigwierookofferbrengen,omhetgladiatorengevechtsymbolischaandegodenen/ofgeestenaantebieden. DDewapeninspectie : @  Nahetofferkondeeditordewapensdergladiatoreninspecteren(dezogenaamdeprobatioarmorum)    EDegroetvandegladiatoren :  \  Wasallesinorde,danbrachtendegladiatorendegroet:AVEEDITOR,MORITURITESALUTANT.Ditbetekent: Gegroetbekostigervanhetgevecht,zijdiegaanstervengroetenu!Nadegroetnamendegladiatorenhunpositiesinenkregenvandeeditoreentekendatzekondenbeginnenmetvechten. FDeplotselingedoodvaneengladiator :   ЀEengevechtkoneindigenmetdedoodvaneengladiator.ZijnlijkwerddanafgevoerddoordedoodsdemonCharun,diehemmetzijnhamerdegenadeklapgaf.Dedemonenzijnhelpersnamenhetlijkmeedoordepoortdesdoods(portalibitinensis).Zijbrachtenhetnaardelijkenkamer(spoliarium)omdewapenuitrustingteverwijderen.Dezewasvaakheteigendomvandeeditorofdelanista. GHetduimgebaar : h Hetkonookvoorkomendatdeenegladiatorwachttemetdebeslissendeslagofsteek.Debekostigervandespelenmochtdanbepalenofdegladiatormoeststerven.Hetpubliekschreeuwde mitte(=laatgaan!)alszedegladiatorinlevenwildenlaten.Zeschreeuwden iugula(=snijddoor!)alszehetlevenvandegladiatorwildenbeindigen.@ aS7 Soortengladiatoren  7 S!~ +Romeinenhieldenvanvariatie.Daaromziejeindearenavelesoortengladiatorenmetzeerverschillendebewapening.Enhoofdregelwerdmeestalwelgevolgd:deincongruentieregel.Diehieldindatgladiatorennooithetzelfdebewapendwarenennooitevenzwaar.DeRomeinenzagenhetliefsteenzwaarbewapendemaarloggegladiatorvechtentegeneenlichtbewapendemaarsnelle.Dooriederegladiatorandervoordeeltegevenwaservoorbeidegladiatoreneenkansopoverleven.Romeinenhieldenvaneen"eerlijke"doodOb  S'E#'"Ob~y0    Omcirkelhetsoortgladiatordatjeherkent.Ob~yy݌'E#%&"&" Ќ  S )$(1$ Retiarius: Vechtmetdrietandennet.  )$&  Secutor Vechtmetrondschildenzwaardengrote(bepluimde)vizierhelm. *x%'  Scaeva Vechtlinkshandig.Watvoordeanderegladiatorenbijzonderengis.Linksis +l&( immersdezijdevanhetkwaad. Laquearius Vechtmeteenlassoeneenstok. ,L(*  Veles Vechtmeteenlans -@)+  Amazone Eenvrouwelijkegladiator,vechtbijhogeuitzondering. .4*,  /(+- Ї@ a SAMENVATTINGSOPDRACHT   Deromeinenhebbendegermanenveelnieuwsgebracht.Maarooksommigedingenuitonzetijdkomennoguitdetijdvanderomeinen.Zetzoveelmogelijkdingendiejehebtgevondeninhetonderstaandeschema.Zetindekolomernaastwatdegermanenenwijhebbenovergenomen.Gebruikjullieeigenantwoordenvandeopdrachtenhierboven.*wEYFfdddd dd dd Y&"&"w,2dd , dd , dd +    | onderdelen:  |  nieuwvoorgermanen  |   overgenomendoorons  |   herberg   `         ` thermen  h   x   h huisvandepottenbakker   "   l"*   \+ tempel  #P,   L+&5  #P6    h,'6 0XX   @@aDEMIDDELEEUWENV::RHETONTSTAAN  VANSTEDEN #XX0Ā# ( @IIa HOELEEFDENMENSENNADEVALVANHETWESTROMEINSERIJK?   SGNahetineenstortenvanhetWestRomeinseRijk(476n.Chr.)raaktehetwestenvan G Nederlandbijnaontvolkt.DerestvanNederlandbleefminofmeerwelbewoonderontstondeenstelselvanhorigen,leenmannenenleenheren.Tussen630690werddezestreekingelijfddoordeFranken.DeFrankenwarenzelfchristelijkgewordendoorromeinsemissionarissen.DeFrankenbrachtenhetChristendomnaarNederlandenstichttenhiernederzettingen.Stedenwarenerniet.̀Rondhetjaar1000woondenerinNederlandzon200.000mensen.DeeerstebewonersvanhetdrassigeHollandseveengebiedmaaktenrond1100hetgebiedgeschiktvoorbewoningenlandbouw,datdoorbeekjesaftedammeneneensysteemvanslotenendijkenaanteleggen.InhetArcheonzijnhutkommenuitdezeperiodetezienuithetoostenvanNederland(ziedeafbeeldinghierbovenlinks).  k Hutkommenzijnbouwwerkendiegedeeltelijkzijningegraven.Hetzijnwerkplaatsen  W diebijeenboerderijhoorden. !C @a GANAARDEHUTKOMMENUITAALTEN,EMMENENOMMEN  #   DehutkomuitEmmen(9eeeuw) : % " Deoudstehutkomheefteendakvanplankenmetgraszodenerop.Dezehutstamtuitde9eeeuwenwerdinEmmengebruiktalswerkplaatsvaneensmid.Dehutis1.40meterdiepingegraven,dewandenzijntoteenhoogtevan50centimetervangraszodengemaaktenderestvanplanken. DehutkomuitAalten(10eeeuw) : /+&( Eenvandehutkommenheefteenwandwaarinjeschuinebalkenkuntzienzitten(vakwerkconstructie).Hetheefteenrietendakenheefteenvloervanveldkeitjes.ZonhutkomheeftinAaltengestaanenisinde10eeeuwalsweefhutgebruikt.Hijlagopeenhellingenwasongeveer40centimeterdiepingegraven. /7+-  DehutkomuitOmmen(11eeeuw) :  InOmmenheefteenhutkomgestaanmeteendakeneenwandvanplanken.Aandehandvanhetgevondenaardewerkwordtveronderstelddatdehutafkomstigisuit11eeeuw.Hijis1meterdiepingegraven,hetdakrustoprondeeikenhoutenstammen,hetonderstedeelvandewandisvanpureleem(zondereenverstevigingvanvlechtwerk).Mogelijkwerddehutgebruiktalsbakkerij.Ob  Ob80    ݀Vergelijkdehutkommenmetdehuizendiezijnafgebeeldopp.140,141en145  h vanjeboek.Schrijfophoedemensentoenwoondenenvanwelkmaterialenhunhuizenmeestalwaren.Ob8S݌ &"&" Ќ  AY) xdEA   AY) xdErA s Ob  Ob50    Devalvanhetromeinserijkbetekendeeenenormeachteruitgang.Geefhiervan Z voorbeeldendoorhetleventebeschrijvenrondhetjaar1000.Schrijfopwaterallemaalverdwenenwas.Bedenkookminimaal3dingendievanderomeinenwerdenovergenomen.Ob5P݌ &"&" Ќ  AY) xdEA F AY) xdEA - AY) xdEA     #! 0XX   @@aDEMIDDELEEUWENNHETONTSTAANVAN  STEDEN #XX0# (  @aWELKEAMBACHTENONTWIKKELDENZICHINDESTEDEN?   Van1000tot1300groeidedebevolkingvanNederlandvan200.000tot600.000.Demensendieophetplattelandgeenwerkmeerhaddentrokkennaardenederzettingen,welkeuitgroeidentotdorpenensteden.Indiestedenleefdenmensennietvandelandbouw,maarvanhandelenambachten.Overdieambachtengaanjullieopdrachtengrotendeels.Ob  Obp0    Beschrijfopdevolgendebladzijdendeambachtendiejeindeverschillende T huizentegenkomt.Obp݌ &"&" Ќ  Ob  Obe0    Ganahoerijkdemensenzijn.Letdaarvoorvooralophethuisdatzebewonen. , Hoegroterhethuis,desterijkerdeinwoners.Letookophetmateriaalenhetaantalverdiepingen.Huizenwerdengedeeltelijkvanhoutengedeeltelijkvanbaksteengemaakt.Hoemeersteengebruiktwerd,hoeduurderhethuis.Obe݌ T&"&" Ќ  @ a HETHUISVANDEHERDER/IMKER   #XEXXXd#XEXXXESh =jXEXXXEX&~ XXXEXEX XX&~  ĕ  Sr#XEXXXE# XXXXEZonhuisheeftinDelftgestaanenwasinhetbeginvande13eeeuwgebouwdĕc =jӌ r Ќ  Beschrijfdekennisoftechniekendiehijtoepast:AY) xdE A    AY) xdE|A }  AY) xdEcA d  AY) xdEJA K AY) xdE1A 2 AY) xdEA } AY) xdEA d AY) xdEA K #XEXX X#XXXXEIshijrijkofarmvergelekenmetdeandereinwoners#XEXXX# XXXXE?  # AY) xdEi!A j!& .#XEXX X#XXXXEWaaraankunjerijkdomofarmoedezien?AY) xdE(A (=$/ AY) xdE*A *$&2 AY) xddE,A  , (5 @ a HETHUISVANDEHOUTENBEENBEWERKER   #XEXXX#XEXXXESh =jXEXXXEX&~ XXXEX&~ X XX&~X&~ X XX&~XEX XX&~    Sr#XEXXXE# XXXXEZonhuisheeftinDelftgestaanenwasinhetbeginvande13eeeuwgebouwd.~ =jӌ r Ќ  Beschrijfdekennisoftechniekendiehijtoepast:#XEXX X՞# XXXXE  6 AY) xdE A    AY) xdE|A }  AY) xdEcA d  AY) xdEJA K AY) xdE1A 2 AY) xdEA } AY) xdEA d AY) xdEA K #XEXX X#XXXXEIshijrijkofarmvergelekenmetdeandereinwoners#XEXXX# XXXXE?#XEXX Xw# XXXXE  # AY) xdEi!A j!& .#XEXX X#XXXXEDingenwaaraanjerijkdomofarmoedekuntzien:AY) xdE(A (=$/ AY) xdE*A *$&2   *3&3 @kka HETHUISVANDEKUIPER   #XEXXXk#XEXXXES3|#XEXXXE# XXXXEZonhuisheeftinAntwerpengestaan.Hetkwamuitde11eeeuw. 3 Beschrijfdekennisoftechniekendiehijtoepast:#XEXX XB# XXXXE   AY) xdEV A W  AY) xdE=A >  AY) xdE$A %  AY) xdE A  p  AY) xdEA W AY) xdEA > AY) xdEA % AY) xdEA   #XEXX X#XXXXEIshijrijkofarmvergelekenmetdeandereinwoners#XEXXX*# XXXXE?#XEXX X# XXXXE g" AY) xdE* A + % .#XEXX X#XXXXEDingenwaaraanjerijkdomofarmoedekuntzien:AY) xdE'A '". AY) xdE)A )$1   )$2 @ a HETPOTTENKOOPMANSHUIS   Dithuisheeftrond1350indeVoorstraatinUtrechtgestaan.Hetoorspronkelijkhuisisinmiddelsvelekerenverbouwd,maarnogsteedsingebruikalswoonhuis.DepottenkoopmanimporteertzijnaardewerkuithetDuitseRijngebied.#XEXXX# XXXXEBeschrijfdekennisoftechniekendiehijtoepast:#XEXX X#XXXXE  T  AY) xdEA   AY) xdEA   AY) xdEA  AY) xdEhA i AY) xdEOA P AY) xdE6A 7 AY) xdEA  AY) xdEA i! #XEXXXt#XXXXEIshijrijkofarmvergelekenmetdeandereinwoners#XEXXX# XXXXE?#XEXX X#XXXXE  (& AY) xdE#A #) .#XEXXXH#XXXXEDingenwaaraanjerijkdomofarmoedekuntzien:AY) xdE*A *[&2 AY) xdE,A ,B(5   ,Q(6 #XEXXX#XXXXE@ a HETHUISVANDEBARBIER/CHIRURGIJN   #XEXXX4# XXXXEBeschrijfdekennisoftechniekendiehijtoepast:#XEXX Xȴ#XXXXE h AY) xdE+ A ,  AY) xdE A  w  AY) xdE A  ^  AY) xdEA E  AY) xdEA ,  AY) xdEA  AY) xdEA  AY) xdE|A } #XEXXX<#XXXXEIshijrijkofarmvergelekenmetdeandereinwoners#XEXXXW# XXXXE?#XEXX X͸#XXXXE <  AY) xdEA d# #XEXXX#XXXXEDingenwaaraanjerijkdomofarmoedekuntzien:AY) xdEn%A o% , AY) xdEU'A V'"/ #XEXXX#XXXXE  e'"0 #XEXXX#XXXXE@ a HETHUISVANDESCHOENMAKER   #XEXXX=# XXXXEBeschrijfdekennisoftechniekendiehij/zijtoepast:#XEXX Xʻ#XXXXE h AY) xdE? A @  AY) xdE& A '  AY) xdE A  r  AY) xdEA Y  AY) xdEA @  AY) xdEA ' AY) xdEA  AY) xdEA  #XEXXXB#XXXXEIshijrijkofarmvergelekenmetdeandereinwoners#XEXXX\# XXXXE?#XEXX Xҿ#XXXXE P AY) xdEA x" .#XEXXX#XXXXEDingenwaaraanjerijkdomofarmoedekuntzien:AY) xdE$A $+ AY) xdEi&A j&!. #XEXXX#XXXXE  e'"0 #XEXXX#XXXXE@s s a HETHUISVANDESCHRIJNWERKER   #XEXXXE#XEXXXES3| =jXEXXXEX&~ XXXEXEX XX&~    S"3#XEXXXE# XXXXEDekisten(schrijnen)diedeschrijnwerkermaakt,zijntijdensdemiddeleeuwende " belangrijkstemeubelstukken =jӌ̌  #XEXX X#XXXXE#XEXXX# XXXXEBeschrijfdekennisoftechniekendiehijtoepast:#XEXX X$#XXXXE  J AY) xdE A   AY) xdEA   AY) xdEwA x  AY) xdE^A _  AY) xdEEA F AY) xdE,A - AY) xdEA x AY) xdEA _ #XEXXX#XXXXEIshijrijkofarmvergelekenmetdeandereinwoners#XEXXX# XXXXE?#XEXX X(#XXXXE 2! AY) xdE} A ~ % .#XEXXXk#XXXXEDingenwaaraanjerijkdomofarmoedekuntzien:AY) xdE'A 'Q#. AY) xdE)A )8%1 #XEXXX#XXXXE#XEXXXC#XXXXE#XEXXX#XXXXE#XEXXX#XXXXE#XEXXX #XXXXE  k/*8 #XEXXXQ#XXXXE@a HetFranciscanerklooster   (Dordrecht,Voorstraat,Ca1300).DemonnikendieinhetKloosterwoondenwarenvandeordederFranciscanen.Dezeordeisinde13deeeuwontstaanvanuitdeBroedergemeenschapdiezichrondFranciscusvanAssisigevormdhad.HetstrevenvanFranciscuswas:leveninarmoede,innavolgingvanChristus.Hijvereenzelvigdezichmetdezwakkenindemaatschappij,deminderebroeders.Daaromgafhijzijnordeookdenaam:'OrdoFratrumMinorum',ordevandeminderebroedersoftewelminderbroeders.DeFranciscanerordeiseenzogenaamdebedelorde:deMonnikenhebbengeenlanderijenofanderebezittingenominhuneigenonderhoudtevoorzien.Zemoetenlevenvanwatzijaangebodenkrijgen.Debedelordenkozendaaromdestedenalsvestigingsplaats:daarwoondenveelmensenbijelkaarenkondenzeinhunlevensbehoeftenvoorziendoortebedelen,onderwijstegeven,ziekenteverzorgenenteprediken.Inhetkloosterkondenreizigersonderdakvinden.Bovendienverhuurdendemonnikenruimten,bijvoorbeelddezalenopdeeersteverdiepingendeRefter(eetzaal)opdebeganegrond,aandestadofparticulieren.Nuwordenderefterendezalenvanhetkloostergebruiktalsrestaurant,waardebezoekerMiddeleeuwskanetenendrinken.BijhetKloosteriseenkruidentuinaangelegdopdevoordeMiddeleeuwenkenmerkendemanier:indevormvaneenkruismetinhetmiddeneenwaterput.Dekruidenwerdendoordebroedersgebruiktindekeukenofvoorhetbereidenvangeneesmiddelen.InhetarcheonkunjeindekloosterkeukenzienhoeindeMiddeleeuwenmaaltijdengekooktenbiergebrouwenwerd.Ob  ObX0    ݇Eenkloosterwasindemiddeleeuweneenplekwaarveelvanderomeinsecultuur ( werddoorgegeven.Noemminimaaldriedingenwaaraanjekuntziendatditklopt.ObXs݌ &"&" Ќ  Ob  Ob0    Schrijfeenaantalmiddeleeuwsegerechtenopengeefenkeleovereenkomsten  aantussenderomeinseenmiddeleeuwsekeuken.Ob݌ &"&" Ќ  AY) xdE7!A 8! #XEXXX#